Boek 6 Artikel 140 (6:140 BW)

1. Moeten tussen twee partijen krachtens wet, gewoonte of rechtshandeling geldvorderingen en geldschulden in één rekening worden opgenomen, dan worden zij in de volgorde waarin partijen volgens de voorgaande artikelen van deze afdeling of krachtens hun onderlinge rechtsverhouding tot verrekening bevoegd worden, dadelijk van rechtswege verrekend en is op ieder tijdstip alleen het saldo verschuldigd. Artikel 137 is niet van toepassing.
2. De partij die de rekening bijhoudt, sluit deze jaarlijks af en deelt het op dat tijdstip verschuldigde saldo mede aan de wederpartij met opgave van de aan deze nog niet eerder medegedeelde posten waaruit het is samengesteld.
3. Indien de wederpartij niet binnen redelijke tijd tegen het ingevolge het vorige lid medegedeelde saldo protesteert, geldt dit als tussen partijen vastgesteld.
4. Na vaststelling van het saldo kan ten aanzien van de afzonderlijke posten geen beroep meer worden gedaan op het intreden van verjaring of op het verstrijken van een vervaltermijn. De rechtsvordering tot betaling van het saldo verjaart door verloop van vijf jaren na de dag, volgende op die waarop de rekening is geëindigd en het saldo opeisbaar is geworden.
5. Uit de tussen partijen bestaande rechtsverhouding kan anders voortvloeien dan in de vorige leden is bepaald.

Toelichting

Veel ondernemers kennen de rekening-courant als iets administratiefs: een lopende rekening waarop vorderingen en schulden over en weer worden bijgehouden. Wat zij zich minder realiseren, is dat de rekening-courant in het Nederlandse recht dwingende rechtsgevolgen heeft — ook als daar nooit expliciet over is gesproken.

Zodra partijen zijn overeengekomen dat hun wederzijdse geldvorderingen en -schulden in één rekening worden opgenomen, treedt artikel 6:140 BW in werking. De afzonderlijke vorderingen en schulden worden dan automatisch met elkaar verrekend. Niet na een verklaring, niet na onderhandeling — maar van rechtswege. Op elk moment is uitsluitend het saldo verschuldigd.

Dat klinkt eenvoudig. Maar in de praktijk — bij faillissement, beslaglegging of een geschil over de hoogte van het saldo — blijkt de rekening-courant een juridisch instrument met scherpe kanten.

Wat maakt de rekening-courant juridisch bijzonder?

De rekening-courantverhouding is wat juristen een hulpovereenkomst noemen: zij dient ter afwikkeling van vorderingen en schulden die voortvloeien uit andere overeenkomsten, zoals een kredietfaciliteit, een leveranciersrelatie of een aandeelhoudersverhouding.

Het meest onderscheidende kenmerk is de verrekening van rechtswege. Bij de gewone wettelijke verrekening (artikel 6:127 BW) moet een partij actief een verrekeningsverklaring uitbrengen. In de rekening-courant gebeurt dat automatisch — stilzwijgend, en zelfs tegen de wil van de verrekeningsbevoegde partij in.

Belangrijk daarbij is dat de individuele posten hun juridische identiteit behouden totdat zij door verrekening tenietgaan. Boeking in rekening-courant is geen schuldvernieuwing (novatie): nevenrechten zoals pandrecht of hypotheek, én verweermiddelen zoals een beroep op non-conformiteit, blijven intact. Dat heeft praktische gevolgen: wie zekerheidsrechten heeft bedongen op een onderliggende vordering, verliest die niet door de enkele opname in een rekening-courant.

Verder geldt de zogenaamde anciënniteitsregel: een nieuwe creditpost wordt eerst toegerekend aan de oudste openstaande debetpost. De volgorde van verrekening ligt daarmee vast en is niet vrij te kiezen.

Hoe werkt de rekening-courant in de dagelijkse praktijk?

De partij die de rekening bijhoudt — in de bancaire praktijk vrijwel altijd de bank — is wettelijk verplicht de rekening jaarlijks af te sluiten en het saldo aan de wederpartij mede te delen, voorzien van een overzicht van de nieuwe posten.

Saldovaststelling: zwijgen is instemmen

Protesteert de wederpartij niet binnen een redelijke termijn, dan geldt het saldo als tussen partijen vastgesteld. In de bancaire praktijk wordt hiervoor doorgaans een termijn van dertien maanden aangehouden. Eenmaal vastgesteld, kunnen de afzonderlijke onderliggende posten niet meer worden aangevochten op grond van verjaring of vervaltermijnen.

Dit is een aandachtspunt dat in de praktijk regelmatig wordt onderschat. Wie een rekeningafschrift of saldooverzicht ontvangt en geen bezwaar maakt, kan later moeilijk nog stellen dat bepaalde posten ten onrechte zijn opgenomen.

Bewijskracht van de bankadministratie

Veel overeenkomsten bevatten een boekenclausule, op grond waarvan de administratie van de bank als volledig bewijs geldt. De cliënt kan tegenbewijs leveren, maar de bewijslast ligt dan bij hem. Wie meent dat posten onjuist zijn geboekt, doet er verstandig aan dat tijdig en schriftelijk aan te kaarten.

Verjaring van het saldo

De rechtsvordering tot betaling van het uiteindelijke saldo verjaart na vijf jaar. Die termijn begint te lopen op de dag nadat de rekening-courantverhouding is geëindigd en het saldo opeisbaar is geworden. Partijen die een langlopende rekening-courant hebben zonder duidelijke einddatum, doen er goed aan periodiek te controleren of en wanneer de verhouding rechtsgeldig is beëindigd.

Rekening-courant bij faillissement: begrenzing van de automatische verrekening

Faillissement doet de rekening-courantverhouding niet automatisch eindigen. Zij loopt in beginsel door totdat zij rechtsgeldig wordt beëindigd conform de regels voor wederkerige overeenkomsten. Maar de automatische verrekening wordt bij faillissement wél strikt begrensd — ter bescherming van de gelijkheid van schuldeisers (paritas creditorum).

Op grond van de artikelen 53 en 54 van de Faillissementswet is verrekening na faillissement alleen toegestaan als de vordering én de schuld beide vóór de faillietverklaring zijn ontstaan, of rechtstreeks voortvloeien uit handelingen die vóór die datum zijn verricht.

Het Giro-arrest: betalingen na faillissement zijn onaantastbaar

Een praktisch belangrijk uitvloeisel hiervan is de leer uit het zogenaamde Giro-arrest. Een bank mag betalingen die derden ná de faillietverklaring op de rekening storten, niet verrekenen met een bestaande debetstand. De rechtstreekse oorzaak van die bijschrijving — de storting door de derde — ligt immers ná het faillissement. Zou de bank dit wel mogen, dan zou zij zich in feite bevoordelen boven andere schuldeisers.

Datzelfde geldt als de bank wist of behoorde te weten dat het faillissement van de rekeninghouder te verwachten was op het moment van creditering. Verrekening is dan uitgesloten wegens strijd met de goede trouw.

Rekening-courant en derdenbeslag

Beslag op een bankrekening treft uitsluitend het saldo op het moment van beslaglegging. Latere bijschrijvingen vallen daar in beginsel niet onder, tenzij zij rechtstreeks voortvloeien uit een reeds bestaande rechtsverhouding.

Afschrijvingen die de bank na het beslag verricht ten behoeve van derden, kan zij in beginsel niet tegenwerpen aan de beslaglegger. En verrekening door de bank na beslaglegging is alleen toegestaan voor vorderingen die al vóór het beslag bestonden, of die voortvloeien uit dezelfde rechtsverhouding als de beslagen vordering.

De Hoge Raad heeft geoordeeld dat een betaalopdracht die na de beslaglegging wordt gegeven, als een nieuwe rechtsverhouding geldt. De bank kan de daaruit voortvloeiende vordering niet verrekenen met het beslagen saldo. Wie als beslaglegger meent dat de bank toch heeft verrekend, kan die verrekening aanvechten.

Bijzondere toepassingen

Assurantietussenpersonen. Premies worden vaak via een rekening-courant tussen tussenpersoon en verzekeraar afgewikkeld. De verzekeringnemer is gekweten zodra de tussenpersoon in rekening-courant met de verzekeraar is gedebiteerd — ook als de tussenpersoon het geld vervolgens niet afdraagt.

Factoring. Factoren gebruiken de rekening-courant om verleend krediet te verrekenen met de opbrengst van inning van verpande vorderingen. De rekening-courant fungeert hier als verrekeningsinstrument binnen een bredere financieringsstructuur.

Kwaliteitsrekeningen. Gelden die notarissen of gerechtsdeurwaarders op een kwaliteitsrekening aanhouden, vallen niet in hun eigen vermogen. Schuldeisers van de notaris of deurwaarder kunnen hierop geen beslag leggen — een bescherming die in de praktijk grote waarde heeft voor cliënten.

Praktische aandachtspunten

Controleer rekeningoverzichten tijdig. Wie niet protesteert, stemt in. Saldooverzichten moeten binnen een redelijke termijn worden beoordeeld op juistheid. Latere bezwaren zijn moeilijk te honoreren als het saldo eenmaal als vastgesteld geldt.

Let op de beëindiging van de verhouding. De verjaringstermijn van vijf jaar voor het saldo begint pas te lopen na beëindiging. Wie denkt dat een rekening-courantverhouding stilzwijgend is geëindigd, kan bedrogen uitkomen als de andere partij een andere opvatting heeft.

Verrekening na faillissement is niet vanzelfsprekend. Banken en crediteuren die menen te kunnen verrekenen nadat het faillissement is uitgesproken, lopen het risico dat de curator die verrekening aanvecht. Laat uw positie tijdig beoordelen.

Beslag vereist snelle actie. Wie beslag legt op een bankrekening, doet er goed aan te controleren of de bank nadien toch heeft verrekend of afschrijvingen heeft toegestaan die aan het saldo raken. De regels hierover zijn strikt, maar vereisen wel actief toezicht

Jurisprudentie

Geen jurisprudentie beschikbaar.